Τις τελευταίες ημέρες, η δημοσιοποίηση των δηλώσεων πόθεν έσχες των βουλευτών πυροδότησε έναν ευρύτερο δημόσιο διάλογο. Δεν πρόκειται να σχολιάσω αριθμούς και ονόματα. Αυτό που με απασχολεί — και πρέπει να μας απασχολεί όλους — είναι το επόμενο, το βαθύτερο ερώτημα: Όταν κάτι είναι νόμιμο, είναι αυτομάτως και ηθικό;

Η διαφορά ανάμεσα στο νόμιμο και στο ηθικό

Το νόμιμο αποτελεί το ελάχιστο όριο συμπεριφοράς που θέτει η οργανωμένη Πολιτεία. Είναι ο κανόνας που ρυθμίζει τη συνύπαρξη, ο οποίος αλλάζει ανάλογα με την πρόοδο και τις ανάγκες κάθε εποχής. Το ηθικό, ωστόσο, είναι κάτι βαθύτερο και πολυδιάστατο: αφορά τη δικαιοσύνη, την ευθύνη, τη διαφάνεια και τον σεβασμό — τόσο προς τον συνάνθρωπο όσο και προς τον πολίτη. Η ηθική, μάλιστα, δεν είναι μονολιθική: εμπορική, κοινωνική, πολιτική, ηθική σχέσεων — καθεμία έχει τις δικές της απαιτήσεις.

Ο νόμος μπορεί να είναι στείρος. Μπορεί να παραμένει σιωπηλός μπροστά σε πράξεις που πληγώνουν το αίσθημα δικαίου. Μπορεί να λαμβάνει χρόνο να συμβαδίσει με τις κοινωνικές εξελίξεις. Αυτό ακριβώς δημιουργεί το πεδίο ανάμεσα στο «επιτρέπεται» και στο «είναι σωστό» — ένα πεδίο που, στην πολιτική, δεν μπορεί κανείς να αγνοεί.

Η νομιμότητα δεν είναι άλλοθι

Σε μια δημοκρατία, οι νόμοι δεν υπάρχουν για να προσφέρουν άλλοθι στους ισχυρούς. Υπάρχουν για να προστατεύουν τους αδύναμους και να διασφαλίζουν το δημόσιο συμφέρον. Όταν μια πράξη είναι τυπικά νόμιμη αλλά προκαλεί κοινωνική αγανάκτηση, δεν πρόκειται για πρόβλημα επικοινωνιακό — πρόκειται για πολιτικό πρόβλημα ουσίας.

Η κοινωνία δεν κρίνει μόνο αν παραβιάστηκε ένας γραπτός κανόνας. Κρίνει αν υπήρξε αλαζονεία. Κρίνει αν παρατηρήθηκε προνομιακή μεταχείριση. Κρίνει αν έλειψε η λογοδοσία. Μια παροχή, ένας διορισμός, μια σύμβαση ή μια ευνοϊκή ρύθμιση μπορούν να μην αντιβαίνουν στον νόμο, αλλά να διαβρώνουν βαθύτατα την εμπιστοσύνη του πολίτη στους θεσμούς.

Πολιτική ευθύνη: Το «επιτρέπεται;» δεν αρκεί

Όποιος υπηρετεί δημόσιο αξίωμα έχει διπλή υποχρέωση. Η πρώτη είναι προς τον νόμο. Η δεύτερη — και βαρύτερη — είναι προς τους πολίτες που εμπιστεύτηκαν τη ψήφο τους. Δεν αρκεί να απαντά κανείς στο «επιτρέπεται;». Οφείλει να μπορεί να απαντά και στο «είναι σωστό;» — και να κοιτά κατάματα τον πολίτη όταν το λέει.

Η πολιτική δεν είναι λογιστική νομιμότητας. Είναι πεδίο ευθύνης, κρίσης και επιλογών που δεν κρίνονται μόνο από τα δικαστήρια — κρίνονται, πρωτίστως, από τις συνειδήσεις και, τελικά, από τους ψηφοφόρους.

Το ήθος ως θεμέλιο της δημοκρατίας

Η δημοκρατία χρειάζεται νόμους. Αλλά δεν αντέχει χωρίς ήθος. Όταν το νόμιμο αποκόπτεται από το ηθικό, η εξουσία γίνεται κυνική. Και ο κυνισμός της εξουσίας είναι το πιο ισχυρό διαλυτικό για κάθε δημοκρατία: δεν χρειάζεται να καταρρεύσει ο νόμος — αρκεί να χαθεί η εμπιστοσύνη.

Αυτή η εμπιστοσύνη δεν χτίζεται με ανακοινώσεις. Χτίζεται με πράξεις που αντέχουν σε δύο δικαστήρια ταυτόχρονα: το νομικό και το ηθικό. Μόνο τότε, το νόμιμο αξίζει πραγματικά — όταν είναι και ηθικό.

Συχνές Ερωτήσεις

Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο νόμιμο και στο ηθικό;

Το νόμιμο είναι ό,τι ορίζει ρητά η νομοθεσία ως επιτρεπτό. Το ηθικό είναι αυτό που κρίνεται ως δίκαιο, υπεύθυνο και σεβαστό βάσει κοινωνικών, ηθικών και συνειδησιακών κριτηρίων. Μια πράξη μπορεί να είναι νόμιμη αλλά ανήθικη — και αυτό, ιδίως στην πολιτική, έχει συνέπειες.

Γιατί η νομιμότητα δεν αρκεί για έναν πολιτικό;

Ο πολιτικός δεν είναι απλώς διαχειριστής νόμων — είναι εκπρόσωπος της εμπιστοσύνης των πολιτών. Η εμπιστοσύνη αυτή κτίζεται πέρα από το γράμμα του νόμου: στις επιλογές, στη διαφάνεια, στη λογοδοσία και στον σεβασμό του δημόσιου συμφέροντος.

Τι σημαίνει «ηθική νομιμοποίηση» στην πολιτική;

Η ηθική νομιμοποίηση είναι η αποδοχή από την κοινωνία ότι μια πράξη δεν είναι απλώς νόμιμη, αλλά και δίκαιη και σκόπιμη. Χωρίς αυτή, ακόμη και νόμιμες αποφάσεις διαβρώνουν το κοινωνικό συμβόλαιο και αποξενώνουν τον πολίτη από τους θεσμούς.

Γιώργος Νούσιας — Πολιτικό Στέλεχος Α’ Θεσσαλονίκης, Φωνή Λογικής. Πιστεύω σε μια πολιτική που δεν χρειάζεται να κρύβεται πίσω από το γράμμα του νόμου — γιατί έχει τη συνείδησή της καθαρή.